.jpg)
The stupid economy, stupid!Op weg naar de 'onderleving'.
Herman Rottinghuis
“The economy, stupid!” was de catchphrase van Bill Clinton’s verkiezingscampagne van 1992 tegen George H.W. Bush, die door de kiezers naar huis werd gestuurd omdat hij, stom genoeg, over ‘de economie’ te weinig had te melden. Sinds WOII is ‘de economie’ een steeds dominanter plaats gaan innemen in de publieke opinies van Westerse landen, ongeacht welke partij of coalitie er aan het roer stond en staat. Je bent anno 2009 niet zo’n beetje stupid, als politicus, als zakenman, topmanager of als geïnformeerde burger, als je ‘de economie’ niet ziet als een of zelfs hét belang van de eerste orde. Het wapen in de wedloop der volkeren; de motor van welvaart en welzijn; het strijdtoneel van de globalisering. Toekomstvisies van Europese landen - zie de Lissabon Agenda - gaan uitsluitend over ‘de (kennis)economie’, niet over de maatschappij van levende mensen die daar dan toch ook bijhoort. Als die er tenminste bij wil horen...!
Die verschuiving hangt samen met de vlucht die de economische wetenschap in de afgelopen eeuw heeft genomen. Dat begon met de vondst in 1870 van de Schotse hoogleraar werktuigbouw Fleeming Jenking die met één simpele grafiek het marktmechanisme in kaart bracht: die waarin de vraag- en aanbodcurve elkaar bij het evenwichtspunt van de juiste prijs snijden. Het Engelse wiskundige genie Alfred Marshall werkte het idee verder uit en gaf er een grondige mathematische basis aan: de econometrie was geboren. Adam Smith’s Invisible Hand, die toch een beetje magisch verondersteld werd het nastreven van privaat eigenbelang om te smeden tot collectief nut, was eindelijk van een deugdelijk, berekenbaar werkingsmechanisme voorzien. Economen konden vanaf toen net zo goed rekenen als (andere, echte) bètawetenschappers en hadden een exact (ogend) instrumentarium om beleidsmakers en beslissers (lands- en ondernemingsbestuurders) mee te ondersteunen, lees van exact ogende argumenten te voorzien. The economy, stupid!
Maar wat is ‘de economie’ nou precies voor maatschappelijk verschijnsel? Op de keper beschouwd vervult die slechts de rol van een (te) simpel maatschappelijk stuurmechanisme. Activiteiten met een collectief nut – zoals voortbrenging en verschaffing van specifieke goederen en diensten – worden ont- of aangemoedigd met behulp van de geldstromen die lopen van afnemers naar voortbrengers/verschaffers. In systeemtermen is het een geheel van feedback loops, een systeem van regelkringen met terugkoppelsignaal. Niets meer maar, helaas, ook niets minder...
Er zijn veel meer maatschappelijke regelkringen – daarover dadelijk – maar dit regelsysteem beschikt over één, uiterst krachtig terugkoppelsignaal: geld! Geld is een eenduidig medium, met eenvoudige methoden te berekenen, het werkt als een verleidelijke stimulans en is ook een sterk visueel medium. Laat me dat kort toelichten. Eenduidig: 2 is zonder twijfel niet hetzelfde, zelfs niet een klein beetje, als 1. Het is namelijk wel 100% meer!! (Geld)getallen maken vergelijken van alternatieven makkelijk(er). Eenvoudig: basis rekenkunde is voldoende om met geld te kunnen werken; het stelt tot diep in maatschappij en onderneming mensen in staat tot het maken van afwegingen en het nemen van beslissingen, zelfs als die niet op basis van geldgetallen (alleen) genomen kunnen worden. En wie het heeft - bijvoorbeeld aandeelhouders - heeft het voor het zeggen tegen wie niet heeft. Verleidelijk: bezit van geld stelt tot veel leuks in staat. In de maatschappij werkt geld zoals dopamine in een menselijk lijf: snel en krachtig als een shot, makkelijk verslavend en met onthoudingsverschijnselen. Visueel: geldgetallen kun je zien en lezen; mensen zijn sterk visueel ingesteld en snel overtuigd door zichtbaarheid ('het stáát er toch?!'). Tegenwoordig is meestal ook makkelijk te zien wie er veel van heeft: breed laten hangen, publiciteit, BN, opzichtig sponsorship en mecenaat.
Maar geld is ook erg onbetrouwbaar: een tijdlang is er heel gemakkelijk heel veel, véél te veel; en dan ineens weer niet genoeg. Opgehoopt bij te weinigen klotste het een tijdlang steeds hoger tegen de muren omhoog en zocht de gekste uitwegen. Toen financieel marktvertrouwen onvermijdelijk instortte, raasde overtollig kapitaal als een tsunami door de porceleinkast van de reële wereldeconomie, terug richting putje. We zullen nog jaren met de puinzooi zitten. En, ironisch genoeg, door die bewezen onbetrouwbaarheid van geld, zal het onze aandacht nog meer dan voorheen gevangen houden!
Systeemleer voorspelt dat als een aansturingsysteem met een zeer sterk terugkoppelmedium, zoals geld dat is, in conflict of concurrentie raakt met andere, op minder krachtige feedbacksignalen werkende stuursystemen, die laatste worden overstemd en van lieverlee ook verdrongen. In biologische systeemtermen: ze atrofiëren; eenvoudiger gezegd: ze verschrompelen.
Al ruwweg een halve eeuw verschrompelen in de Westerse wereld in toenemend tempo de waardesystemen die geen economische waarde vertegenwoordigen. Welke dat zijn? De hele rest, kwalitatieve waardesystemen, waaraan en waarmee je niet precies kunt meten en die allesbehalve eenduidig, eenvoudig, bling-bling en visueel zijn. Ze stammen van (voor) de tijd dat geluk nog heel gewoon was: familiewaarden, fatsoen, burgerplicht en -moed, professionele waarden, goed huisvaderschap, rentmeesterschap en koopmanschap. Dit zijn een paar van de praktisch-ethische invullingen van de 7 Deugden die ons al eeuwen hebben begeleid. Even opnoemen nog maar? De van de Grieken stammende kardinale deugden: wijsheid, rechtvaardigheid, bescheidenheid, en moed. Het christendom voegde daar nog aan toe: geloof, hoop en liefde. Bent u daar nog? Ja, je moet tegenwoordig wel in een speciale uitzending zitten, wil je daar publiekelijk nog een beetje gesprek over hebben...
Is het, trouwens, nou echt zo bespottelijk dat sommige culturen en religieuze tradities ons niet (meer) zo heel erg bewonderen en ons steeds rijker in centjes en armer in waarden vinden? Of dat zij ons wantrouwen als wij ze met het motto "The economy, stupid!" globalisering en vrije wereldhandel aanpraten? Kan het zijn dat die afwijzingen ons zo nijdig maken, niet op de eerste plaats omdat we onze economische zin niet krijgen, maar vooral omdat we zelf nattigheid voelen?
Helpt in de ongelijke strijd van onze maatschappelijke waardesystemen een ‘Normen en Waarden’-debat nog wel, anders dan als bliksemafleider, ingezet terwijl men onverdroten op 'de economie' blijft hameren en die voor de maat der dingen aanziet? Helpt ons daarin nog een economisch te verantwoorden persvrijheid? Helpt ons een zorgsysteem, waarin professionele waarden en menselijk mededogen economisch lonend moeten zijn? Hoeveel collectief goeds hebben we al tot collectief goed vereconomiseerd, zeg maar door oppimpen verpunkt? Sinds wanneer is een samenleving een onderneming? Wat kan dat anders worden dan een onderleving?
Hebben we het onszelf niet stompzinnig simpel gemaakt, met die geldgetallen; onze samenleving, onze ondernemingen niet gedebiliseerd met cijferkijkerij en compliance? Elk dissident geluid de mond gesnoerd met de dienstmededeling dat de markt altijd gelijk heeft? De complexe werkelijkheid platgeslagen tot één dimensie: centen? Hebben we onze kop niet in het drijfzand van 'de economie' gestoken? Wat en wie is er hier stupid?
Kunnen we nog ontsnappen aan het 'economisch imperialisme' zoals het wel wordt genoemd? Moeten we niet dringend onderzoeken of, en zo ja hoe een nieuw evenwicht is te vinden tussen waarde en waarden? Is dat niet waar het in deze crisis echt om gaat, ook al gaat het er bij velen nog steeds niet over?
.jpg)
